Phân nhóm nguyên nhân khó thở cấp

10.1. Nhóm hô hấp

Hen phế quản cấp

Gợi ý:

• Khò khè.
• Khó thở từng cơn.
• Tiền sử hen/dị ứng.
• Ho về đêm/sáng sớm.
• Ran rít lan tỏa.
• Nặng: nói từng từ, co kéo, im lặng phổi, SpO₂ giảm, PaCO₂ bình thường hóa hoặc tăng.

Xử trí ban đầu:

• Oxy theo mục tiêu.
• SABA khí dung hoặc MDI buồng đệm.
• Ipratropium nếu cơn trung bình-nặng.
• Corticosteroid sớm.
• Magnesium sulfate IV nếu cơn nặng không đáp ứng.
• Đánh giá nhập viện/ICU nếu nguy cơ.

Đợt cấp COPD

Gợi ý:

• Tiền sử COPD/hút thuốc.
• Khó thở tăng, đờm tăng, đờm mủ.
• Thở chúm môi, lồng ngực hình thùng.
• Ran rít, ran ngáy.
• Nguy cơ tăng CO₂.

Xử trí ban đầu:

• Oxy mục tiêu thường 88–92% cho đến khi có khí máu.
• Khí máu để đánh giá pH/PaCO₂.
• SABA/SAMA.
• Corticosteroid ngắn ngày.
• Kháng sinh nếu đờm mủ, tăng đờm, viêm phổi hoặc cần thông khí.
• NIV nếu toan hô hấp và còn phù hợp.

Viêm phổi

Gợi ý:

• Sốt, ho, khạc đờm.
• Đau ngực kiểu màng phổi.
• Ran nổ khu trú.
• X-quang có thâm nhiễm.
• Nặng: SpO₂ giảm, thở nhanh, tụt HA, lú lẫn.

Xử trí ban đầu:

• Oxy nếu cần.
• Đánh giá mức độ nặng.
• Kháng sinh sớm nếu nghi viêm phổi vi khuẩn.
• Cấy máu/đờm nếu nặng hoặc nhập viện.
• Đánh giá sepsis/ICU nếu có dấu nguy hiểm.

Tràn khí màng phổi

Gợi ý:

• Khó thở đột ngột.
• Đau ngực một bên.
• Giảm rì rào phế nang một bên.
• Có thể sau thủ thuật, chấn thương, COPD hoặc tự phát.
• Tràn khí áp lực: tụt HA, JVP nổi, lệch khí quản muộn, suy hô hấp.

Xử trí ban đầu:

• Nếu nghi tràn khí áp lực và bệnh nhân không ổn định: giải áp ngay, không chờ X-quang.
• Nếu ổn định: X-quang/siêu âm phổi, xử trí theo kích thước, triệu chứng và bệnh nền.

Thuyên tắc phổi

Gợi ý:

• Khó thở đột ngột.
• Đau ngực kiểu màng phổi.
• Nhịp nhanh.
• SpO₂ giảm.
• Ho ra máu.
• Ngất.
• Dấu DVT.
• Yếu tố nguy cơ: phẫu thuật, bất động, ung thư, thai kỳ, tiền sử VTE.

Xử trí ban đầu:

• Đánh giá huyết động.
• Nếu sốc/tụt HA: hồi sức, POCUS tìm RV strain, CTPA nếu ổn định đủ, kháng đông/tái tưới máu theo chỉ định.
• Nếu ổn định: xác suất lâm sàng → D-dimer hoặc CTPA.

10.2. Nhóm tim mạch

Phù phổi cấp/suy tim cấp

Gợi ý:

• Khó thở khi nằm.
• Khó thở kịch phát về đêm.
• Ran ẩm hai phổi.
• SpO₂ giảm.
• HA cao hoặc thấp.
• JVP nổi, phù chân.
• B-lines trên siêu âm phổi.
• BNP/NT-proBNP hỗ trợ.

Xử trí ban đầu:

• Ngồi đầu cao.
• Oxy/NIV nếu phù hợp.
• Nitrate nếu phù phổi tăng huyết áp và không chống chỉ định.
• Lợi tiểu IV nếu sung huyết.
• ECG/troponin tìm ACS.
• ICU nếu sốc hoặc suy hô hấp nặng.

Hội chứng vành cấp

Gợi ý:

• Khó thở có thể là triệu chứng chính, nhất là người già, phụ nữ, đái tháo đường.
• Đau ngực, vã mồ hôi, buồn nôn.
• ECG biến đổi.
• Troponin tăng động học.

Xử trí ban đầu:

• ECG sớm.
• Troponin.
• Xử trí ACS theo phác đồ nếu nghi ngờ.
• Không gán khó thở cho phổi quá sớm ở bệnh nhân nguy cơ tim mạch.

Rối loạn nhịp

Gợi ý:

• Hồi hộp.
• Mạch rất nhanh/chậm.
• Không đều.
• Ngất/tiền ngất.
• Khó thở hoặc đau ngực.

Xử trí ban đầu:

• ECG/monitor.
• Nếu mất ổn định: sốc điện đồng bộ hoặc tạo nhịp theo loại rối loạn nhịp.
• Tìm điện giải, ACS, suy tim, thuốc.

10.3. Nhóm chuyển hóa và huyết học

Toan chuyển hóa

Gợi ý:

• Thở nhanh sâu kiểu Kussmaul.
• Đái tháo đường, nhiễm trùng, suy thận, ngộ độc.
• SpO₂ có thể bình thường.
• Khí máu: pH thấp, HCO₃⁻ thấp.

Nguyên nhân:

• Nhiễm toan ceton đái tháo đường.
• Nhiễm trùng huyết/lactate tăng.
• Suy thận.
• Ngộ độc salicylate, methanol, ethylene glycol.

Xử trí:

• Khí máu, lactate, đường huyết, cetone, điện giải.
• Điều trị nguyên nhân.
• Không nhầm với hen/COPD chỉ vì thở nhanh.

Thiếu máu nặng

Gợi ý:

• Khó thở khi gắng sức hoặc cả lúc nghỉ.
• Mệt, chóng mặt.
• Da niêm nhợt.
• Nhịp nhanh.
• SpO₂ có thể bình thường.
• Hb thấp.

Xử trí:

• Tìm nguyên nhân thiếu máu/chảy máu.
• Truyền máu khi có chỉ định.
• Không chỉ dựa vào SpO₂ để đánh giá vận chuyển oxy.

10.4. Nhóm thần kinh cơ và thuốc

Gợi ý:

• Yếu cơ.
• Sụp mi, nuốt khó, nói giọng mũi.
• Giảm ho khạc, ứ đọng đờm.
• Thở nông.
• PaCO₂ tăng.
• Dùng opioid, benzodiazepine, thuốc an thần.
• Bệnh nhược cơ, Guillain-Barré, ALS, tổn thương tủy.

Xử trí:

• Đánh giá thông khí, khí máu.
• Đo dung tích sống nếu có điều kiện.
• Chuẩn bị đặt nội khí quản nếu yếu cơ tiến triển.
• Đảo ngược thuốc nếu phù hợp.
• Hội chẩn hồi sức/thần kinh.

10.5. Lo âu/cơn hoảng loạn

Gợi ý:

• Thở nhanh, cảm giác nghẹt thở.
• Tê quanh miệng, tê tay.
• Đau ngực không điển hình.
• Sinh hiệu tương đối ổn.
• SpO₂ bình thường.
• Xảy ra trong bối cảnh stress.

Lưu ý:

Chỉ chẩn đoán lo âu sau khi đã loại trừ nguyên nhân nguy hiểm phù hợp với bối cảnh. Không nên gán khó thở cấp cho tâm lý quá sớm.